Quan hệ sản xuất và lực lượng sản xuất ở nước ta trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội
- Thứ tư - 10/07/2024 11:19
- In ra
- Đóng cửa sổ này
Sau Đại hội toàn quốc lần thứ IX chúng ta bước vào thời kỳ phát triển mới thời kỳ “đầy nhanh công nghiệp hoá hiện đại hoá đất nước ” định hướng phát triển nhằm mục tiêu “xây dựng nước ta thành một nước có cơ sở vật chất kỹ thuật hiện đại, cơ cấu kinh tế hợp lý quan hệ sản xuất tiến bộ phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất, đời sống vật chất và tinh thần được nâng cao quốc phòng an ninh vững chắc, dân giàu nước mạnh xã hội công bằng văn minh”. Không phải ngẫu nhiên việc nghiên cứu quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với tính chất và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất là một trong những nội dung quan trọng của công cuộc đổi mới chủ nghĩa xã hội mà chúng ta đang tiến hành hôm nay. Việc thực hiện mô hình này trong thực tế không những là nội dung của công cuộc đổi mới, mà hơn thế nữa nó là công cụ, là phương tiện để nước ta đi tới mục tiêu xây dựng chủ nghĩa xã hội. Thắng lợi của chủ nghĩa xã hội ở nước ta một phần phụ thuộc vào việc xây dựng này tốt hay không. Một xã hội phát triển được đánh giá từ trình độ của lực lượng sản xuất và sự kết hợp hài hoà giữa quan hệ sản xuất và lực lượng sản xuất thời đại ngày nay trình độ khoa học kỹ thuật đã phát triển mạnh mẽ song quan hệ sản xuất phù hợp với tính chất của lực lượng sản xuất vẫn là cơ sở chính cho sự phát triển của nó. Do vậy vấn đề quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với tính chất và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất vẫn là một trong những vấn đề nan giải mà chúng ta cần phải quan tâm và giải quyết. Chủ nghĩa duy vật lịch sử đã khẳng định rằng lực lượng sản xuất có vai trò quyết định đối với quan hệ sản xuất và ngược lại, có thể thúc đầy hoặc kìm hãm sự phát triển của lực lượng sản xuất. Vấn đề này từng là bài học đắt giá trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta. Sự tác động trở lại của các yếu tố của quan hệ sản xuất đối với lực lượng sản xuất khá phong phú và phức tạp, nhất là trong những điều kiện cụ thể ở nước ta hiện nay.
Ảnh bìa của Tiểu luận Quan hệ sản xuất và lực lượng sản xuất ở nước ta trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội
B. GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
I. CƠ SỞ LÝ LUẬN CHO VIỆC PHÂN TÍCH MỐI QUAN HỆ GIỮA LỰC LƯỢNG SẢN XUẤT VÀ QUAN HỆ SẢN XUẤT.
1. Lực lượng sản xuất.
Thực tiến cho thấy, sự phát triển kinh tế – xã hội phụ thuộc vào nhiều yếu tố, nhiều điều kiện nhưng chủ yếu nhất vẫn là phụ thuộc vào con người. Điều khẳng định trên lại càng đúng với hoàn cảnh nước ta trong gian đoạn đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước. Do vậy, hơn bất cứ nguồn lực nào khác, nguồn nhân lực phải chiếm vị trí trung tâm trong chiến lược phát triển kinh tế xã hội nước ta. Nhận thức rõ điều đó Đảng ta xác định con người vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển xã hội bền vững. Đây là nguồn lực của mọi nguồn lực, nhân tố quan trọng bậc nhất để đưa nước ta nhanh chóng trở thành một nước công nghiệp phát triển. trong công cuộc công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, Đảng ta “lấy việc phát huy nguồn lực con người làm yếu tố cơ bản cho sự phát triển nhanh và bền vững”, coi việc “Nâng cao dân trí, bồi dưỡng và phát huy nguồn lực to lớn của con người Việt Nam là nhân tố quyết định thắng lợi của công cuộc công nghiệp hoá, hiện đại hoá” (Đảng cộng sản Việt Nam. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII). Do vậy, khai thác, sử dụng và phát triển nguồn nhân lực là vấn đề quan trọng góp phần thực hiện thành công quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước.
Lực lượng sản xuất biểu hiện mối quan hệ giữa con người với tự nhiên. Trình độ lực lượng sản xuất thể hiện trình độ trinh phục thiên nhiên của con người trong một giai đoạn lịch sử nhất định. Lực lượng sản xuất là sự kết hợp giữa người lao động với tư liệu sản xuất.
Người lao động với những kinh nghiệm sản xuất, thói quen lao động, sử dụng tư liệu sản xuất để tạo ra của cải vật chất. Tư liệu sản xuất gồm đối tượng lao động và tư liệu lao động khác cần thiết cho việc chuyển, bảo quản sản phẩm ....
Trong thời đại ngày nay, khoa khọc đã trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp. Nó vừa là ngành sản xuất riêng. Vừa xâm nhập vào yếu tố cấu thành lực lượng sản xuất, đem lại sự thay đổi về chất của lực lượng sản xuất. Các yếu tố cấu thành lực lượng sản xuất tác động lẫn nhau một cách khách quan, làm cho lực lượng sản xuất trở thành yếu tố động nhất.
Sự tác động của cách mạng khoa khọc và công nghệ cùng với đòi hỏi tăng trưởng kinh tế nhanh và bền vững đang đặt ra những yêu cầu mới cho việc khai thác và phát huy tiềm năng của con người. Quá trình tìm kiếm những cách thức, giải pháp nhằm sử dụng và phát triển nguồn lực quan trọng này đang diễn ra ở hầu hết các quốc gia trên thế giới. Do đặc điểm kinh tế – xã hội khác nhau nên mỗi nước đều có giải pháp và bước đi khác nhau trong trong từng thời điểm lịch sử cụ thể. Tuy nhiên, gắn với những tác động của cuộc cách mạng khoa khọc và công nghệ, xu hướng phổ biến của sự phát triển nguồn nhân lực trong quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá đều mang những nét chủ yếu sau:
Thứ nhất, con người được coi là nguồn cơ bản để tăng trưởng và phát triển kinh tế – xã hội.Trong bất cứ hình thái kinh tế nào, con người đều là nhân tố trung tâm của quá trình sản xuất.
Thứ hai, khai thác tiềm năng trí tuệ, phát huy năng lực sáng tạo trở thành yêu cầu chủ yếu của chiến lược phát triển nguồn nhân lực.
Cuộc cách mạng khoa khọc và công nghệ hiện nay đã tác động và làm biến đổi mạnh mẽ lao động xã hội theo hướng tăng tỷ trọng của lao động trí tuệ, giảm bớt các hoạt động chân tay, làm cho lao động trí tuệ trở thành hoạt động cơ bản của con người. Việc ứng dụng ngày càng rộng rãi trí thức vào sản xuất và tổ chức lao động đã làm cho trí thức nhanh chóng trở thành yếu tố sản xuất quan trọng nhất, thành nguồn lực kinh tế cơ bản và chủ yếu. Vai trò của các yếu tố sản xuất truyền thống như đất đai, tài nguyên thiên nhiên, vốn.... dẫu không mất đi song đã trở thành thứ yếu. Các nghiên cứu trắc lượng gần đây cho thấy chỉ một phần nhỏ của sự tăng trưởng có thể giải thích bởi đầu vào vốn, còn phần quan trọng của tăng trưởng gắn liền với chất lượng của lực lượng lao động.
Thứ ba, ưu tiên đầu tư cho phát triển giáo dục và đào tạo nhằm nâng cao chất lượng nguồn nhân lực là yêu cầu cơ bản của chiến lược phát triển nguồn nhân lực.
Để khai thác và phát huy có hiệu quả tiềm năng con người, cần có nguồn nhân lực chất lượng cao trên các mặt văn hoá xã hội, chuyên môn, nghiệp vụ và tri thức khoa học... trong tất cả các chính sách, biện pháp nhằm nâng cao chất lượng nguồn nhân lực thì giáo dục đào tạo là cái có ý nghĩa quan trọng hơn cả. Bởi lẽ, một mặt, giáo dục đào tạo góp phần nâng cao trình độ nhận thức chung cho con người trên các mặt văn hoá xã hội, tri thức khoa học, kỹ thuật, chuyên môn, nghiệp vụ.. Mặt khác, sau khi được đào tạo, quan niệm về giá trị của người lao động sẽ được đổi mới, tính kỷ luật, ý thức trách nhiệm ở họ đựơc nâng cao. Với ý nghĩa đó, giáo dục đào tạo được coi là tiền đề và là cơ sở chủ yếu để nâng cao hiệu quả sử dụng và phát triển nguồn nhân lực.
Thứ tư, chuyển hướng từ sử dụng đại trà sang tổ chức quản lý và sử dụng linh hoạt nguồn nhân lực.
Dước tác động của cách mạng khoa học công nghệ, việc áp dụng rộng rãi tiến bộ kỹ thuật vào sản xuất làm cho số người dôi ra và phải đổi nghề ngày càng nhiều hơn. Quá trình đó đồng thời còn làm cho tốc độ tăng trưởng kinh tế không còn đi đôi với sự tăng trưởng về việc làm. Tình hình đó đặt ra những thách thức trực tiếp trong quá trình sử dụng nguồn nhân lực. Một mặt, phải nâng cao hiệu quả hoạt động của từng cá nhân và toàn xã hội trên cơ sở nâng cao trình độ học vấn và chuyên môn nghề nghiệp, mặt khác, phải giảm đến mức tối thiểu số người thất nghiệp hoặc không có viếc làm trong toàn bộ nền kinh tế. Do vậy, chỉ có trên cơ sở áp dụng các hình thức, biện pháp tổ chức và quản lý lao động linh hoạt mới có thể vượt qua được thách thức ấy.
Thứ năm, hợp tác quốc tế trong lĩnh vực phát triển nguồn nhân lực là một xu hướng phổ biến trong điều kiện cách mạng khoa khọc công nghệ hiện nay.
Với sự phát triển của công nghệ mới, cuộc cách mạng khoa học công nghệ hiện nay đang tạo ra sự phát triển mới của quá trình sản xuất. Xu hướng khu vực hoá, quốc tế hoá, toàn cầu hoá đang trở thành xu hướng chủ đạo. Sự xuất hiện của các Công ty xuyên quốc gia đã làm cho sự phân công và hiệp tác lao động ngày càng phát triển từ quy mô Xí nghiệp đến tập đoàn, từ quy mô quốc gia đến liên quốc gia, đa quốc gia ... Điều đó đang làm xuất hiện nhu cầu và khả năng thực hiện các hình thức hợp tác quốc tế về phát triển nguồn nhân lực.
Lực lượng sản xuất biểu hiện mối quan hệ giữa con người với tự nhiên. Trình độ lực lượng sản xuất thể hiện trình độ trinh phục thiên nhiên của con người trong một giai đoạn lịch sử nhất định. Lực lượng sản xuất là sự kết hợp giữa người lao động với tư liệu sản xuất.
Người lao động với những kinh nghiệm sản xuất, thói quen lao động, sử dụng tư liệu sản xuất để tạo ra của cải vật chất. Tư liệu sản xuất gồm đối tượng lao động và tư liệu lao động khác cần thiết cho việc chuyển, bảo quản sản phẩm ....
Trong thời đại ngày nay, khoa khọc đã trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp. Nó vừa là ngành sản xuất riêng. Vừa xâm nhập vào yếu tố cấu thành lực lượng sản xuất, đem lại sự thay đổi về chất của lực lượng sản xuất. Các yếu tố cấu thành lực lượng sản xuất tác động lẫn nhau một cách khách quan, làm cho lực lượng sản xuất trở thành yếu tố động nhất.
Sự tác động của cách mạng khoa khọc và công nghệ cùng với đòi hỏi tăng trưởng kinh tế nhanh và bền vững đang đặt ra những yêu cầu mới cho việc khai thác và phát huy tiềm năng của con người. Quá trình tìm kiếm những cách thức, giải pháp nhằm sử dụng và phát triển nguồn lực quan trọng này đang diễn ra ở hầu hết các quốc gia trên thế giới. Do đặc điểm kinh tế – xã hội khác nhau nên mỗi nước đều có giải pháp và bước đi khác nhau trong trong từng thời điểm lịch sử cụ thể. Tuy nhiên, gắn với những tác động của cuộc cách mạng khoa khọc và công nghệ, xu hướng phổ biến của sự phát triển nguồn nhân lực trong quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá đều mang những nét chủ yếu sau:
Thứ nhất, con người được coi là nguồn cơ bản để tăng trưởng và phát triển kinh tế – xã hội.Trong bất cứ hình thái kinh tế nào, con người đều là nhân tố trung tâm của quá trình sản xuất.
Thứ hai, khai thác tiềm năng trí tuệ, phát huy năng lực sáng tạo trở thành yêu cầu chủ yếu của chiến lược phát triển nguồn nhân lực.
Cuộc cách mạng khoa khọc và công nghệ hiện nay đã tác động và làm biến đổi mạnh mẽ lao động xã hội theo hướng tăng tỷ trọng của lao động trí tuệ, giảm bớt các hoạt động chân tay, làm cho lao động trí tuệ trở thành hoạt động cơ bản của con người. Việc ứng dụng ngày càng rộng rãi trí thức vào sản xuất và tổ chức lao động đã làm cho trí thức nhanh chóng trở thành yếu tố sản xuất quan trọng nhất, thành nguồn lực kinh tế cơ bản và chủ yếu. Vai trò của các yếu tố sản xuất truyền thống như đất đai, tài nguyên thiên nhiên, vốn.... dẫu không mất đi song đã trở thành thứ yếu. Các nghiên cứu trắc lượng gần đây cho thấy chỉ một phần nhỏ của sự tăng trưởng có thể giải thích bởi đầu vào vốn, còn phần quan trọng của tăng trưởng gắn liền với chất lượng của lực lượng lao động.
Thứ ba, ưu tiên đầu tư cho phát triển giáo dục và đào tạo nhằm nâng cao chất lượng nguồn nhân lực là yêu cầu cơ bản của chiến lược phát triển nguồn nhân lực.
Để khai thác và phát huy có hiệu quả tiềm năng con người, cần có nguồn nhân lực chất lượng cao trên các mặt văn hoá xã hội, chuyên môn, nghiệp vụ và tri thức khoa học... trong tất cả các chính sách, biện pháp nhằm nâng cao chất lượng nguồn nhân lực thì giáo dục đào tạo là cái có ý nghĩa quan trọng hơn cả. Bởi lẽ, một mặt, giáo dục đào tạo góp phần nâng cao trình độ nhận thức chung cho con người trên các mặt văn hoá xã hội, tri thức khoa học, kỹ thuật, chuyên môn, nghiệp vụ.. Mặt khác, sau khi được đào tạo, quan niệm về giá trị của người lao động sẽ được đổi mới, tính kỷ luật, ý thức trách nhiệm ở họ đựơc nâng cao. Với ý nghĩa đó, giáo dục đào tạo được coi là tiền đề và là cơ sở chủ yếu để nâng cao hiệu quả sử dụng và phát triển nguồn nhân lực.
Thứ tư, chuyển hướng từ sử dụng đại trà sang tổ chức quản lý và sử dụng linh hoạt nguồn nhân lực.
Dước tác động của cách mạng khoa học công nghệ, việc áp dụng rộng rãi tiến bộ kỹ thuật vào sản xuất làm cho số người dôi ra và phải đổi nghề ngày càng nhiều hơn. Quá trình đó đồng thời còn làm cho tốc độ tăng trưởng kinh tế không còn đi đôi với sự tăng trưởng về việc làm. Tình hình đó đặt ra những thách thức trực tiếp trong quá trình sử dụng nguồn nhân lực. Một mặt, phải nâng cao hiệu quả hoạt động của từng cá nhân và toàn xã hội trên cơ sở nâng cao trình độ học vấn và chuyên môn nghề nghiệp, mặt khác, phải giảm đến mức tối thiểu số người thất nghiệp hoặc không có viếc làm trong toàn bộ nền kinh tế. Do vậy, chỉ có trên cơ sở áp dụng các hình thức, biện pháp tổ chức và quản lý lao động linh hoạt mới có thể vượt qua được thách thức ấy.
Thứ năm, hợp tác quốc tế trong lĩnh vực phát triển nguồn nhân lực là một xu hướng phổ biến trong điều kiện cách mạng khoa khọc công nghệ hiện nay.
Với sự phát triển của công nghệ mới, cuộc cách mạng khoa học công nghệ hiện nay đang tạo ra sự phát triển mới của quá trình sản xuất. Xu hướng khu vực hoá, quốc tế hoá, toàn cầu hoá đang trở thành xu hướng chủ đạo. Sự xuất hiện của các Công ty xuyên quốc gia đã làm cho sự phân công và hiệp tác lao động ngày càng phát triển từ quy mô Xí nghiệp đến tập đoàn, từ quy mô quốc gia đến liên quốc gia, đa quốc gia ... Điều đó đang làm xuất hiện nhu cầu và khả năng thực hiện các hình thức hợp tác quốc tế về phát triển nguồn nhân lực.